Komisja Europejska przyjęła dwie specjalne strategie, jedną dla wysp UE i jedną dla społeczności nadbrzeżnych UE, w których po raz pierwszy określono skoordynowane europejskie podejście do wspierania obu rodzajów terytoriów i uwolnienia ich długoterminowego potencjału.

Obie inicjatywy wprowadzają ukierunkowane podejście, poświęcone konkretnym potrzebom i wyjątkowym wyzwaniom związanym z:

• 17 mln osób mieszkających na ponad 4 tys. wysp w 16 państwach członkowskich UE;
• 95 mln osób mieszkających wzdłuż 70 tys. km wybrzeży UE i na obszarach przybrzeżnych w 22 państwach członkowskich UE.

W tym celu Komisja proponuje spójne, całościowe podejście do gospodarki, konektywności, energii, środowiska, demografii i bezpieczeństwa w sposób zintegrowany, mające na celu przekształcenie wyzwań stojących przed tymi terytoriami w możliwości i trwałe mocne strony. Obejmuje to zapewnienie, aby ich szczególne potrzeby zostały w pełni odzwierciedlone w przyszłych wnioskach i dostosowane do szerszych priorytetów UE.

Większość wysp UE boryka się ze wspólnymi wyzwaniami mającymi wpływ na ich stabilność gospodarczą i jakość życia, takimi jak izolacja geograficzna, ograniczona łączność, wysokie koszty transportu i czas podróży, małe i rozdrobnione rynki, nadmierna zależność od turystyki, nadmierne uzależnienie od paliw kopalnych, podatność na zmianę klimatu, spadek demograficzny, niedobór wody, ograniczony dostęp do podstawowych usług i inne dodatkowe koszty wyspiarskiego charakteru.

Na skrzyżowaniu lądu i morza europejskie społeczności nadbrzeżne stanowią istotny atut. Łączą one bogate dziedzictwo środowiskowe, kulturowe i morskie z silnym potencjałem napędzania zrównoważonej niebieskiej gospodarki. Jednocześnie europejskie społeczności nadbrzeżne znajdują się na pierwszej linii walki ze zmianą klimatu, utratą różnorodności biologicznej mórz i wybrzeży oraz zanieczyszczeniem mórz, co ma wpływ na ich długoterminową odporność i wzrost gospodarczy.  Niektóre z nich borykają się również z dodatkową presją, w tym z brakiem równowagi w turystyce, niedoborem przystępnych cenowo mieszkań, sezonowością działalności gospodarczej i ograniczonymi możliwościami zatrudnienia, co prowadzi do migracji młodzieży i niestabilności gospodarczej.

Dlatego też niezbędne jest podejście dostosowane do indywidualnych potrzeb. Obie strategie działają równolegle, wzmacniając się nawzajem, aby zaradzić wspólnej presji, a jednocześnie reagować na wyjątkowe realia zarówno wysp, jak i społeczności nadbrzeżnych.

Uznając te wzajemnie powiązane presje, UE opracowała dwie uzupełniające się strategie w celu stworzenia spójnych ram w ramach istniejących polityk i finansowania z myślą o wzmocnieniu możliwości gospodarczych, jakości życia i odporności.

Strategia wytrzymująca próbę czasu dla europejskich wysp

Strategia ma na celu uwzględnienie potrzeb wysp i odzwierciedlenie wyzwań, przed którymi stoją, w szerszych politykach UE dostosowanych do ich szczególnych potrzeb. Jego struktura opiera się na czterech głównych filarach:

• Rozwój gospodarczy, konektywność, konkurencyjność i innowacje: pobudzanie przedsiębiorczości, dywersyfikacja lokalnych gospodarek, zrównoważona turystyka i cyfryzacja, przy jednoczesnym wyeliminowaniu luk w łączności, które ograniczają działalność gospodarczą i życie na wyspach.
• Bezpieczeństwo energetyczne, ochrona środowiska i odporność na zmianę klimatu: przyspieszenie dekarbonizacji, energii ze źródeł odnawialnych, przystosowania się do zmiany klimatu i ochrony różnorodności biologicznej.
• Społeczności i demografia: wzmocnienie usług publicznych, opieki zdrowotnej, mieszkalnictwa, edukacji i włączenia społecznego w celu odwrócenia procesu wyludniania i zatrzymania młodych ludzi.
• Bezpieczeństwo i gotowość na wypadek sytuacji kryzysowej: wzmocnienie odporności na klęski żywiołowe związane z kryzysem klimatycznym, ryzykiem morskim i innymi pojawiającymi się zagrożeniami.

Strategia promuje nawiązanie regularnego dialogu między instytucjami UE a zainteresowanymi stronami reprezentującymi interesy wysp, a także różne środki wsparcia technicznego, w tym budowanie zdolności i wymianę dobrych praktyk. Zachęca się państwa członkowskie do uwzględnienia w przyszłych krajowych i regionalnych planach partnerstwa ukierunkowanych środków na rzecz rozwoju wysp, w tym środków związanych z wyspiarskim charakterem w obszarach takich jak łączność, usługi i infrastruktura. Zachęca się również państwa członkowskie do opracowania narzędzi inwestycji terytorialnych w celu promowania zintegrowanych strategii na rzecz wysp i ułatwiania lepszej współpracy.

Strategia na rzecz zamożnych społeczności nadbrzeżnych

Strategia dotycząca społeczności nadbrzeżnych koncentruje się na trzech priorytetach:

• Aby stymulować dobrobyt, promuje dynamiczną, konkurencyjną i zdywersyfikowaną niebieską gospodarkę, wspierając innowacje, nowe modele biznesowe – takie jak peskaturystyka, biogospodarka i energia z morskich źródeł odnawialnych – oraz tworząc wysokiej jakości możliwości zatrudnienia.
• Aby wzmocnić odporność, zwiększa on zdolność przystosowania się do zmiany klimatu i szerszych wyzwań środowiskowych, gospodarczych, społecznych i związanych z bezpieczeństwem, w szczególności poprzez wdrożenie niedawno przedstawionej inicjatywy OceanEye.
• Aby zwiększyć jakość życia, promuje żywe, inkluzywne i atrakcyjne miejsca, w których ludzie w każdym wieku mogą się rozwijać – pracując, żyjąc i ciesząc się swoim otoczeniem – przy jednoczesnej ochronie kultury morskiej, dziedzictwa i tożsamości lokalnej.

W strategii kładzie się nacisk na dostosowane do potrzeb rozwiązania kierowane lokalnie, uznając różnorodne potrzeby społeczności nadbrzeżnych – od odległych wiosek rybackich po duże miasta portowe.

Najważniejsze środki obejmują:

• Wzmocnienie pozycji społeczności nadbrzeżnych w planowaniu przestrzennym obszarów morskich poprzez przyszły akt w sprawie oceanów, promowanie zrównoważonego wykorzystania kapitału naturalnego oceanów, wspieranie przystosowania się do zmiany klimatu i uwalnianie możliwości zrównoważonego wzrostu gospodarczego.
• Wspieranie klastrów niebieskiej biogospodarki i łańcuchów dostaw na obszarach przybrzeżnych poprzez projekty kierowane przez lokalną społeczność w ramach przyszłej unijnej inicjatywy na rzecz innowacji w dziedzinie niebieskiej biogospodarki.
• Opracowanie systemu certyfikacji jednostek niebieskiego dwutlenku węgla w celu stworzenia nowych możliwości w zakresie usług niebieskiej gospodarki i dochodówdla społeczności nadbrzeżnych.
• Zwiększanie odporności na zmianę klimatu poprzez wzmożone oceny ryzyka, mapowanie inwestycji i wspieranie budowania zdolności w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu na obszarach przybrzeżnych, z udziałem Europejskiego Banku Inwestycyjnego i misji UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i odbudowy naszych oceanów i wód.

Kontekst

W UE mieszka ponad 4 tys. zamieszkałych wysp w 16 państwach członkowskich– w tym trzy państwa wyspiarskie: Cypr, Irlandia i Malta– gdzie mieszka około 17 mln osób. Wyspy te stanowią istotną część tożsamości, gospodarki, historii i dziedzictwa kulturowego UE. Strategia UE na rzecz wysp opiera się na szeroko zakrojonych konsultacjach publicznych, w tym na wkładzie zainteresowanych stron w zaproszenie do zgłaszania uwag, a także na wkładzie Parlamentu Europejskiego, Komitetu Regionów, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i społeczności wyspiarskich, które od dawna opowiadały się za specjalnymi ramami polityki.

Tymczasem 95 mln osób – 21 % ludności UE – zamieszkuje wzdłuż 70 000 km linii brzegowej UE lub na obszarach przybrzeżnych w 22 państwach członkowskich. Strategię UE na rzecz społeczności nadbrzeżnych oparto również na publicznym zaproszeniu do zgłaszania uwag, dzięki czemu lokalne głosy ukształtowały jej rozwój.

Obie strategie są zgodne z Europejskim paktem na rzecz oceanów (zainicjowanym w 2025 r.) i uzupełniają szerszą politykę UE w zakresie działań w dziedzinie klimatu, spójności i zrównoważonego rozwoju. Regiony najbardziej oddalone UE nie są jednak objęte tymi wnioskami, ponieważ są one objęte odrębną specjalną strategią, uznając ich wyjątkowy status na mocy art. 349 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Strategia ta zostanie przedstawiona jeszcze w tym roku.