Komisja Europejska opublikowała pierwszą kompleksową ocenędyrektywy azotanowej od czasu jej przyjęcia w 1991 r.

Ocena obejmuje ponad 30 lat wdrażania i pokazuje, że przepisy UE nadal skutecznie chronią wody Europy przed zanieczyszczeniem azotanami pochodzenia rolniczego. Określono w nim również możliwości uproszczenia jego wdrażania, zmniejszenia obciążeń administracyjnych i poprawy wyników zarówno dla rolników, jak i dla środowiska. Towarzyszy temu publikacja najnowszych sprawozdań krajowych za lata 2020–2023, które zawierają zalecenia dotyczące wsparcia państw członkowskich.

Nadmiar składników odżywczych w rzekach, jeziorach, wodach gruntowych i morskich pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań środowiskowych w Europie, co ma szkodliwy wpływ na różnorodność biologiczną i zasoby wody pitnej. Zgodnie z dzisiejszą oceną dyrektywa azotanowa pozostaje istotna dla rozwiązania problemu zanieczyszczenia azotanami pochodzenia rolniczego i jego wpływu na jakość wody i ekosystemy. Skutecznie przyczyniła się do lepszego gospodarowania składnikami odżywczymi i ograniczenia zanieczyszczenia azotanami w wielu częściach UE. W ciągu 30 lat wdrażania osiągnięto znaczne postępy.

W ocenie stwierdzono, że dyrektywa ma również wyraźną unijną wartość dodaną, ponieważ ustanawia wspólny punkt odniesienia dla działań we wszystkich państwach członkowskich, ukierunkowując swoją interwencję na obszary, na których zanieczyszczenie lub ryzyko zanieczyszczenia są największe. Jest ona spójna z powiązaną polityką wodną, przyrodniczą i rolną UE oraz ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celów ramowej dyrektywy wodnej. Zapewnia racjonalne pod względem kosztów i zrównoważone podejście do wspierania ekosystemów, uzdatniania wody pitnej i zdrowia publicznego.

W ocenie wskazano również możliwości uproszczenia i zmniejszenia obciążeń administracyjnych dla rolników. Komisja będzie zatem ściśle współpracować z państwami członkowskimi w celu określenia najlepszych praktyk i potencjału uproszczenia we wdrażaniu dyrektywy azotanowej, bez uszczerbku dla wyników. Szczególny nacisk zostanie położony na kalendarzowe praktyki rolnicze, zmniejszenie obciążeń administracyjnych dla małych gospodarstw oraz poprawę zarządzania składnikami odżywczymi na poziomie gospodarstwa, dostosowanego do lokalnych uwarunkowań.

Bardziej wydajna gospodarka składnikami odżywczymi o obiegu zamkniętym może zapewnić czystszą wodę przy jednoczesnym obniżeniu kosztów ponoszonych przez rolników. Lepsze wykorzystanie składników odżywczych może zmniejszyć zależność od importowanych nawozów mineralnych, których ceny są ściśle powiązane ze zmiennymi światowymi rynkami energii. Zmniejszenie zależności od azotu syntetycznego może wzmocnić odporność gospodarstw rolnych i przyczynić się do strategicznej autonomii Europy. Ponadto, jak zapowiedziano w planie działania na rzecz nawozów i w strategii dotyczącej zwierząt gospodarskich, Komisja przygotowuje grunt pod rozszerzenie aktu RENURE na niektóre rodzaje płynnych produktów fermentacyjnych opartych na oborniku z odpowiednimi zabezpieczeniami środowiskowymi. Biodigestany mają duży potencjał, aby przyczynić się do ogólnego zwiększenia ilości dostępnych bionawozów do stosowania w Europie. Pierwszym krokiem będzie dostarczenie pierwszej wstępnej oceny naukowej jeszcze w tym roku.

Zmiana klimatu będzie miała również znaczący wpływ na sposób wdrażania dyrektywy azotanowej w przyszłości. Elastyczność dyrektywy pozwala na innowacyjne i odporne podejścia, aby pomóc gospodarstwom w dostosowaniu się. W ocenie podkreślono również elastyczność, jaką dyrektywa daje państwom członkowskim w zakresie dostosowywania środków do potrzeb krajowych i regionalnych.

Ponadto, ponieważ poprawa jakości wody pozostaje nierównomierna w całej UE, a zanieczyszczenie składnikami odżywczymi jest nadal zbyt wysokie w kilku regionach, w ocenie wskazano na potrzebę zajęcia się obszarami o wysokiej koncentracji zwierząt gospodarskich. Potwierdza to ustalenia niedawno przyjętej strategii UE dotyczącej zwierząt gospodarskich, która obejmuje również pewne ukierunkowane działania w tym zakresie.

Ponadto do końca 2027 r. cykle monitorowania przewidziane w dyrektywie azotanowej i ramowej dyrektywie wodnej mają być zbieżne. Stworzy to okazję do usprawnienia sprawozdawczości i wsparcia odporności na deficyt wody.

Kolejne kroki

Kluczowe znaczenie mają wysiłki na rzecz uproszczenia i zwiększenia skuteczności na szczeblu krajowym. Komisja będzie kontynuować wymianę informacji z państwami członkowskimi, rolnikami, zainteresowanymi stronami i ekspertami w celu podjęcia działań następczych w związku z ustaleniami oceny.

Zaktualizowane sprawozdania krajowe na lata 2020–2023 zawierają zalecenia, które mają pomóc w ukierunkowaniu kolejnego cyklu wdrażania i wspierać skuteczniejsze działania tam, gdzie presja pozostaje największa.

Kontekst

Przyjęta w 1991 r. dyrektywa azotanowa ma na celu ochronę jakości wody w całej UE poprzez zapobieganie zanieczyszczaniu wód gruntowych i powierzchniowych azotanami pochodzenia rolniczego oraz poprzez promowanie stosowania dobrych praktyk rolniczych.

Zgodnie z dyrektywą państwa członkowskie muszą monitorować jakość wody, identyfikować wody dotknięte zanieczyszczeniem azotanami lub zagrożone zanieczyszczeniem, wyznaczać strefy narażone na zanieczyszczenia azotanami oraz ustanawiać programy działania obejmujące środki mające na celu zapobieganie zanieczyszczeniom i ich ograniczanie. Środki te obejmują przepisy dotyczące przechowywania obornika, limity stosowania nawozów oraz ograniczenia dotyczące rozprzestrzeniania się w okresach, w których rośliny nie mogą skutecznie wchłaniać składników odżywczych.

W ramach oceny ocenia się skuteczność dyrektywy w okresie jej wdrażania na podstawie kryteriów skuteczności, wydajności, adekwatności, spójności i unijnej wartości dodanej. Opiera się on na dostępnych dowodach, w tym na sprawozdaniach państw członkowskich, badaniach uzupełniających, sprawozdaniu JRC pt. „Assessing the Effectiveness of the Nitrates Directive” [Ocena skuteczności dyrektywy azotanowej], konsultacjach z zainteresowanymi stronami i konsultacjach publicznych oraz danych środowiskowych.

Więcej informacji

Dyrektywa azotanowa

Ocena dyrektywy azotanowej

Streszczenia krajowych programów działań w zakresie azotanów

Wdrożenie dyrektywy azotanowej: Sprawozdania krajowe